MINA TIMOR TINAN 30 SEI MARAN, PM RUI: TENKI DIVERSIFIKA KAFÉ TL

24/10/2016 0 Por Carlos Joaquim
Primeiru
Ministru (PM), Rui Maria de Araújo, informa, tinan 30 ba leten mina
Timor sei maran, tanba ne’e importante diversifika kafé
Timor-Leste (TL).

“Deputada
Jacinta Abucau (Partidu Demokratiku) hatete dehan kafé ne’e
importante atu diversifika ita ninia ekonomia. Ha’u mós hatete ona
katak, kuandu mina maran mak  ita laiha tan buat seluk, 
ita han fatuk,”esplika PM Rui Maria de Araújo, liu husi nia
diskursu ba komunidade agrikultor sira, iha seremonia lansamentu
simbolika ba rehabilitasaun kafé iha Suku Ducurai, Postu
Administrativu Lete-foho, Munisípiu Ermera, Sesta (21/10).

PM
Rui realsa  katak, Estadu  ne’e la’o tamba uza osan
mina,  ne’ebé mak malae sira dada  husi tasi.

“Ita
nia mina ne’e kuandu maran ona ita labele halo tan buat ida ona.
Kuandu mina  maran ona osan atu Estadu ne’e la’o ba oin selu
funsionariu sira, selu administrador sira,  selu PNTL, selu
Deputadu, selu Ministru sira, selu Primeiru Ministru osan laiha ona,
tinan 30 tan mina hotu ona, se ita la servisu, se ita dada mina la
hatene,”hatete PM Rui.

Total
kafé ne’ebé, PM Rui ho Ministru Estadu Coordenador dos Assuntos
Economia  e Ministro Agricultura e Pescas, Estanislau da Silva,
lansa ne’e hamutuk hektares 350.

Tuir
PM Rui, rehabilitasaun ne’e haree ba kafé ne’ebé mak tuan, ho
objetivu atu hasa’e produtivu ho kualidade  hodi bele kompete
iha merkadu internasional.

 Alende 
hala’o lansamentu, PM Rui no Ministro Agricultura, Estanislau da
Siva mós entrega katana no aisuak ba agrkultores Suku Ducurai hodi
hamós sira ninia kafé du’ut.

“Ha’u
hato’o parabens ba agrikultor sira hotu, tanba ita  bo’ot
sira  brani. Brani tanba saida?  Tanba kafé  ne’ebé
tesi ne’e tinan oin fuan mós sei oituan hela. Se ita kuda karik
tinan tolu foin mak fuan, ne’ebé imi brani,”esplika PM Rui.

Nune’e
mós Xefi Governu  hato’o parabens ba Ministru Agricultura
Pescas no mós ninia ekipa tomak, ne’ebé halo esforsu atu hahu’u
reabilita kafé  hektares 500, ne’ebé iha  Ermera 
ne’e  hamutuk kafé  hektares 350 no Munisípiu Liquiça
hektares 150.

Iha
parte seluk, Ministru Estado Coordenador   dos Assunto  
Economia  e Ministro  Agricultura e Pescas, Estanislau da
Silva, lembra hikas katak, altura  ne’eba nia sei iha Governu 
nia iha politika  ona para reabilita kafé  iha Timor laran
tomak  para hahu’u fila fali plantasaun hodi hamahon kafé iha
Timor laran tomak.

“Ne’e
duni kuandu  hotu-hotu bolu maun bo’ot Xanana, konvida ami
Primeiru Ministru ho ha’u fila mai Governu,  ha’u fila mai
ba Ministériu Agricultura, ha’u dehan  ita tenki hahu’u
fila fali,  prioridade floresta tau fila fali nafatin  ba
Kafé, Kafé ba peskas, tempu mós abondonadu tiha, povu nian kafé
mós abondonadu tiha, tinan barak abondonadu, los kalan ba loron ita
halo hotu. Sai iha jornal, ha’u sempre hatete, koalia  ne’e
midar los, kuandu halo  ne’e la’os fasil,”hatete
Estanislau da Silva.

Estanislau
da Silva hatete, tinan 2017 sei hala’o deit reabilitasaun kafé 
hektares 400. Tanba tinan 2017 ne’e, tinan eleisaun,  ne’e
duni ema hotu-hotu sei ba halo kampaña. Maibé nia  fiar katak,
Xefi Suku sei hatutan programa reablitasaun kafé  ne’e,
tanba  ne’e importante.

“Ami
la’os  halo deit  programa rehabilitasaun,  iha
kontaktus  ho komprador  ne’ebé durante  ne’e 
ha’u mos kontente tanba  (Kompañia Olan mai to’o iha
Ermera.  Olan  ne’e la’os kompañia kiik, ne’e
hanesan Bazar Internasional nian, ne’e la’os buat kiikoan. Foin
lalais ha’u ba Singapura ha’u tu’ur ho sira, sira dehan, sira
prontu para kontribui para halo rehabilitasaun kafé ne’e,”
hateten Estanislau da Silva.

Estanislau
da Silva kontinua dehan, Olan ne’e, la’os  Kompañia
kiikoan. Maibé sira iha Africa, iha Amerika Latina iha Asia mai to’o
Timor. Alende  ne’e Cooperativa Café Timor (CCT), hakarak ka
lakohi nafatin sosa Kafé  iha Timor.

Alende
ne’e iha fatin hanesan, Diretor  Jeral Floresta Planta
Industria, husi Ministériu Agrikultura,  Maria Nunes hatete,
Dirasaun Jeral  Floresta  Kafé Planta Industriais 
ne’ebé mak tutela  ba halo identifikasaun ida  liu husi
preokupasaun   iha lamentasoens  husi ema  barak 
katak, produsaun Kafé tun ba  bebeik  no ninia kualidade
mós tun  ba bebeik.

Entaun 
husi  ne’e mak dirasaun   nasional Kafé planta
industriais halo indentifikasaun importante.   Produtu
importante mak tenki  halo reabilitasaun  ba  Kafé.  
Ne’e mak  iha desizaun sira  ne’e hotu tau orsamentu ba
2016 atu halo reabilitasaun 500 hektares Kafé ninian,  ne’ebé
husi total  Kafé  ne’ebe  TL nian maismenus 59.
000  hekares no 21.000 hektares  Kafé  ne’ebé
prudusaun ladiak  los  ona.

“Ita
foti 500 hektares  ne’e  bele koresponde deit ba 2% husi
total area  ne’ebe mak  ita mensiona 21.000,  ne’e
kuandu   ita temi 500 hektares  ita hanoin dehan
bo’ot, Maibé kiikoan.   Husi intervensaun  durante 
ne’e halo, PM Rui ho Ministru Agricultura hala’o lansamentu 
ne’e hanesan simbolikamente deit iha Suku Ducurai, Maibé 
aktividade  ne’e ita halo 350 hektares iha Ermera no 150
hektares iha Liquiça,” esplika Diretor Floresta  Planta
Industriais, Mario Nunes, liu husi ninia diskursu ba povu agrikultor
sira iha Suku Ducurai.

Nia
hatutan, total  Xefi Familia ne’ebé mak oferese sira-nia Kafé
hodi halo rehablitasaun hamutuk 296.   Husi 296 Xefi
Familia  ne’e, 192 iha Ermera no 104 iha Munisipiu Liquiça.

“Tinan-tinan 
sira tuir mai  ita sei halo reabilitasaun  nafatin, 
to’o ikus mai ita bele hetan produsaun Kafé  ida ne’ebé
diak ho  mós kualidade diak,”dehan Mario Nunes.

Iha
biban ne’e mós Deputada Parlamentu Nasional husi Komisaun 
E,  ne’ebé mak trata asuntu  Economi Dezenvolvimentu, 
Jacinta Abucau,  hatete, Kafé hun  ne’ebé mak tuan nia
produsaun mós hahú menus.

“Tanbasa
mak presiza halo reabilitasaun, ida  ne’e programa 
ne’ebé mak  importante hanesan Diretor hato’o tiha ona
katak,  iha orsamentu 2016 atu halo reabilitasaun ba Kafé.
“Ha’u mós tempu Indonesia ninian Extensionista  ne’ebé
ha’u hatene oituan,  ne’ebé se bele ita aproveita ho
fasilidade  ne’ebé Governu fo. Hanesan Kafé nain diak liu ho
nia produtu,”dehan Abucau.avi
Jornal Nacional